Kesyon 40 milya dola a · Pati 1 sou 3

Dèt Ayiti a pa sèlman finansye. Se yon dèt edikasyon. Men kijan pou n rebati.

Lè Lafrans te fòse Ayiti peye pou pwòp libète li, sa nou te pèdi plis la se pa lajan an. Se plizyè jenerasyon lekòl ki pa janm konstwi.

Fabrice Vallès · Kofondatè ak direktè finansye
27 oktòb 2026 · 5 minit lekti8 min pou koute
Pataje
Koute atik sa a
8 min pou koute

Se vwa aparèy ou a ki li l fò. Ou ka koute l an angle oswa an franse.

Yon tigason ak yon chapo pay ki ekri « J'aime Haïti » leve je l sot sou telefòn li

Chif ki ta dwe chanje tout bagay

Mwen vle kòmanse ak yon chif: 61%. Se to alfabetizasyon granmoun ann Ayiti, sa vle di pousantaj Ayisyen 15 lane oswa plis ki konn li ak ekri. Dapre UNESCO, chif sa a fè Ayiti se peyi ki pi ba nan tout emisfè lwès la pou granmoun ki konn li. Mwayèn Amerik Latin ak Karayib la se 90%. Distans ant kote Ayiti ye ak kote li bezwen ye a pa yon aksidan jewografi oswa kilti. Se konsekans dirèk yon desizyon finansye yo te pran sa gen 200 lane.

An 1825, Lafrans te fòse nouvo gouvènman endepandan Ayiti a peye 150 milyon fran an lò, yo te bese l apre a 90 milyon, pou « dedomaje » kolon fransè yo pou « pèt byen yo », sa vle di moun yo te mete nan esklavaj. Ayiti te peye ranson sa a pandan 122 lane san rete, jiska 1947. An 2022, yon ankèt New York Times ak kenz ekonomis te estime endamnite sa a te retire ant 21 ak 115 milya dola nan devlopman ekonomik Ayiti sou de syèk. Chèchè yo fè yon lyen dirèk ant pèt lajan sa a ak mank finansman lekòl piblik ayisyen pandan tout 20yèm syèk la.

Mwen se youn nan fondatè Ecoknowme, yon konpayi edikasyon finansye ki sèvi kominote imigran ayisyen ak karayibeyen. Chak jou, mwen wè konsekans mank edikasyon sa a: nan atelye nou yo, nan sesyon koaching yo, ak nan istwa kliyan nou yo. E m ap di w: solisyon an se yon solisyon ekonomik.

Konn li pa yon ti konpetans an plis. Se fondasyon tout ekonomi ki janm reyisi.

Lekòl Ayiti genyen an, ak sa li merite a

Men kijan edikasyon ann Ayiti ye jodi a, dapre done UNESCO ak Bank Mondyal:

nan 15 200 lekòl Ayiti yo se lekòl prive: fanmi yo peye menm pou primè
90%
nan 15 200 lekòl Ayiti yo se lekòl prive: fanmi yo peye menm pou primè
timoun ayisyen pa fini lekòl primè
50%
timoun ayisyen pa fini lekòl primè
timoun ki gen laj pou sa enskri nan segondè
20%
timoun ki gen laj pou sa enskri nan segondè
sistèm lekòl piblik gratis garanti nan tout peyi a
0
sistèm lekòl piblik gratis garanti nan tout peyi a

Lè yo trete edikasyon tankou yon machandiz olye yon byen piblik, se sèlman moun ki ka peye ki jwenn li. Ann Ayiti, sa vle di majorite pèp la rete deyò mwayen pou monte ekonomikman edikasyon bay. Se pa sèlman yon pwoblèm sosyal. Se yon kriz finansye ak konsekans nou ka mezire: mwens pwodiktivite, plis povrete, mwens taks antre, ak yon depandans sou èd etranje ak lajan dyaspora a ki dire depi plizyè jenerasyon.

Modèl Singapou: prèv ke sa mache

Lè m pale de envesti 40 milya dola nan edikasyon ayisyen, se pa teyori m ap fè. Gen yon egzanp ki egziste.

An 1965, Singapou te vin endepandan, li te separe ak Malezi. Se te yon ti zile san resous natirèl, ak anpil chomaj, ti kras moun ki konn li, e yon popilasyon ki te pale plizyè douzèn lang ak dyalèk. Sa sanble ak yon peyi ou konnen? Gouvènman an te pran yon desizyon estratejik: edikasyon t ap motè devlopman nasyonal la. Li te fè lekòl primè obligatwa pou tout moun, li te envesti anpil nan fòmasyon ak salè pwofesè, e li te bati yon pwogram pou fòme travayè ki ka konpetisyon ak nenpòt ki peyi. Rezilta yo, Bank Mondyal ak OCDE dokimante, se bagay ki pa nòmal:

granmoun Singapou ki konn li an 2024
97,5%
granmoun Singapou ki konn li an 2024
PIB pa moun jodi a, olye apeprè $500 an 1965
$80 000+
PIB pa moun jodi a, olye apeprè $500 an 1965
pou l pase de peyi pòv a youn nan pi rich sou latè
40 lane
pou l pase de peyi pòv a youn nan pi rich sou latè

Pou ekonomis yo, sa edikasyon rapòte pa yon deba. Bank Mondyal toujou jwenn chak lane lekòl anplis ki bon kalite ogmante sa yon moun touche ak 8 a 10 pousan. Pou yon peyi, etid sou peyi ki te fè so sa a montre pase de 61% a 90% moun ki konn li ka ogmante kwasans ekonomik anpil sou de deseni. Ayiti gen popilasyon an, tè a ak rezo dyaspora a. Sa li bezwen se kapital, ak volonte politik pou itilize l byen.

Singapou pa t gen petwòl, pa t gen lò, pa t gen okenn avantaj jewografik. Yo te envesti nan moun. Se te resous natirèl yo.

Kisa 40 milya dola nan edikasyon ta ka sanble

Deba nou te fè nan Ecoknowme te senp: si Ayiti ta resevwa 40 milya dola, apeprè estimasyon ki pi ba pou dèt reparasyon Lafrans dwe a, kisa w ta fè ak li? Repons mwen te, e li toujou, edikasyon. Men kijan m ta òganize envestisman sa a:

  • Lekòl piblik gratis pou tout moun (15 milya): Konstwi, repare e ekipe plis pase 15 000 lekòl piblik nan dis depatman yo. Pa gen frè lekòl, pa gen frè kache. Chak timoun ale lekòl, kèlkeswa sa fanmi l touche oswa kote l rete.
  • Fòmasyon ak salè pwofesè (8 milya): Fòme 100 000 pwofesè kalifye, ak salè ki ka konpetisyon entènasyonalman ak fòmasyon kontinyèl. Pa gen bon edikasyon san bon pwofesè yo valorize e yo kenbe.
  • Enfrastrikti nimerik ak kontni an twa lang (5 milya): Kreye yon platfòm edikasyon nimerik nasyonal ak leson an kreyòl, franse ak angle. Teknoloji a anpeche jewografi bloke bon edikasyon.
  • Kantin lekòl (4 milya): Goumen kont grangou, ki fè timoun manke lekòl oswa kite lekòl. Etid yo montre kantin lekòl ogmante prezans timoun yo ak 20 a 30 pousan nan peyi pòv.
  • Bous inivèsite ak fòmasyon teknik (8 milya): Finanse 500 000 bous pou pwochen jenerasyon doktè, enjenyè, kontab ak antreprenè ayisyen. Fòme lakay pwofesyonèl Ayiti bezwen yo, olye nou enpòte yo.

Sa edikasyon rapòte finansyèman

Ann klè: se pa charite. Se pa èd. Se yon envestisman ki rapòte, e nou ka mezire sa li rapòte. Bank Entèameriken pou Devlopman jwenn ke nan peyi Amerik Latin ak Karayib, lè 10 pousan plis timoun fini segondè, kwasans PIB chak ane ogmante 1,5%. Pou Ayiti, pase de kriz alfabetizasyon jodi a a yon fòs travay ki byen edike pa t ap chanje lavi kèk moun sèlman. Li t ap rebati fondasyon ekonomik tout peyi a.

Travayè ki konn li atire envestisman etranje. Yo soulaje sistèm sante a. Yo fè krim bese. Yo ogmante taks k ap antre. Yo bay antreprenè, pwofesyonèl ak envantè ki bati endistri depi anndan, olye nou depann sou òganizasyon entènasyonal pou fè l pou nou. Nan Ecoknowme, tout misyon nou chita sou yon sèl lide: moun pran pi bon desizyon finansye lè yo gen konesans pou sa. Prensip sa a vre pou yon peyi tou.

Pi gwo richès Ayiti poko itilize a se pa kòt lanmè l ni tè l. Se potansyèl prèske 12 milyon tèt ki pa janm jwenn yon chans jis.

Sa mwen kwè

Mwen kwè 122 lane Ayiti te pase ap peye pou pwòp libète li pa t sèlman yon vòl lajan. Se te yon vòl edikasyon. Chak fran ki te soti Ayiti se te yon lekòl ki pa konstwi, yon pwofesè ki pa fòme, yon timoun ki pa t aprann li.

Dèt reparasyon an se yon agiman moral ak istorik. Pa m nan se yon agiman ekonomik: envesti nan edikasyon se estrateji ki rapòte plis pou nenpòt ekonomi k ap devlope. Se pa yon opsyon nan mitan anpil lòt. Se kondisyon pou tout lòt envestisman mache. Enfrastrikti bezwen enjenyè. Agrikilti bezwen agwonòm. Touris bezwen travayè ki fòme. Tout bagay kòmanse nan yon sal klas.

Se envestisman sa a mwen ta fè. E se envestisman done yo montre Ayiti pa ka kontinye ranvwaye ankò.

Deba 40 milya dola a. Gade tout deba a kote fondatè Ecoknowme yo defann chwa yo.

Sous

  1. UNESCO Institute for Statistics · adult literacy rates
  2. The New York Times · The Ransom (2022)
  3. World Bank · Haiti overview
  4. World Bank · GDP per capita, Singapore
  5. World Bank · Psacharopoulos and Patrinos, Returns to investment in education: a decennial review (2018)
  6. Inter-American Development Bank · research on education and growth in Latin America and the Caribbean
  7. World Food Programme · school meals

Ekip Ecoknowme tradwi l soti an angle.

Konsènan otè a
Fabrice Vallès

Fabrice se youn nan fondatè Ecoknowme e se direktè finansye li. Li gen yon lisans nan administrasyon biznis, konsantrasyon nan ekonomi.