Kesyon 40 milya dola a · Pati 3 sou 3

Pòtoprens se pa Ayiti. Li lè pou n envesti konsa.

Prèske yon tyè popilasyon Ayiti ap viv nan yon sèl zòn metwopoliten. Sa se pa devlopman. Se yon kriz ki nan estrikti peyi a, e li gen yon solisyon 40 milya dola.

Yvan Lafortune · Kofondatè ak direktè estrateji
27 oktòb 2026 · 6 minit lekti9 min pou koute
Pataje
Koute atik sa a
9 min pou koute

Se vwa aparèy ou a ki li l fò. Ou ka koute l an angle oswa an franse.

Yon nonm ap mache bò yon bourik ki chaje bwa sou yon wout andeyò ki pa asfalte

Yon vil yo pa t janm fè pou pote chay sa a

Kite m ba ou yon chif: 3,2 milyon. Se apeprè kantite moun k ap viv nan zòn metwopoliten Pòtoprens jodi a. Ayiti gen apeprè 12 milyon moun an tou. Sa vle di yon sèl zòn, nan yon sèl vale bò lanmè, gen apeprè 27 pousan tout peyi a. Nan yon peyi ki gen dis depatman, plizyè santèn komin, ak plizyè milye kilomèt mòn, plèn, dlo rivyè ak kòt lanmè, pi fò sèvis piblik, aktivite ekonomik, swen sante, enstitisyon finansye ak biwo leta konsantre nan yon sèl kote.

Se pa konsa yo bati yon ekonomi ki ka kanpe. Se konsa yon ekonomi tonbe.

Mwen se youn nan fondatè Ecoknowme, e yon pati nan misyon nou se ede kominote imigran yo konprann kijan sistèm ekonomik yo mache, ak kote yo echwe. Sa Ayiti bati nan Pòtoprens se pa yon kapital. Se yon pwen presyon. E lè yon sèl pwen presyon ap pote pwa tout yon peyi, danje a se pa ke l ap ploye. Se ke l ap kase.

Desantralizasyon pa sèlman yon estrateji devlopman. Se yon estrateji pou siviv pou nenpòt peyi ki vle yon kwasans ki dire.

Chif ki montre dezekilib la

Done sou ibanizasyon ak mank enfrastrikti Ayiti rakonte yon istwa deba politik la raman pale onètman:

Ayisyen ap viv nan zòn metwopoliten Pòtoprens
27%
Ayisyen ap viv nan zòn metwopoliten Pòtoprens
Ayisyen ap viv lavil kounye a, olye 29% an 1990 (Bank Mondyal)
57%
Ayisyen ap viv lavil kounye a, olye 29% an 1990 (Bank Mondyal)
ibanizasyon yo prevwa pou 2050
75%
ibanizasyon yo prevwa pou 2050
gen kouran, sitou bò kapital la
39%
gen kouran, sitou bò kapital la
sèvi ak entènèt, yon divizyon ki swiv jewografi a
35%
sèvi ak entènèt, yon divizyon ki swiv jewografi a

Bank Mondyal dekri Ayiti kòm youn nan peyi ki pi vit ap tounen vil nan Amerik Latin ak Karayib la, e ibanizasyon sa a se prèske sèlman yon fenomèn Pòtoprens. Popilasyon lavil la double soti twa milyon pou rive sis milyon nan apeprè kenz lane, se pa paske te gen opòtinite ekonomik, men paske ekonomi andeyò yo tonbe, politik agrikòl yo echwe, e pa gen sèvis piblik andeyò kapital la.

Lè moun monte Pòtoprens, se pa richès y ap chèche. Y ap kouri kite yon kote ki pa gen okenn sèvis. Se yon migrasyon ki diferan nèt, e li kreye yon pwoblèm politik ki diferan nèt tou.

Kisa desantralizasyon vle di, finansyèman

Moun souvan pale de « desantralizasyon » lè y ap pale de avni Ayiti. Mwen vle presize sa sa vle di nan tèm ekonomik, paske finalman se yon agiman finansye. Chak enfrastrikti piblik ki egziste sèlman nan Pòtoprens, kit se yon lopital, yon lekòl, yon wout asfalte, yon biwo leta oswa yon bank, se valè nèf lòt depatman yo pa ka rive jwenn. Ayiti pa pòv paske li pa gen resous. Li pòv paske fason resous li, sèvis li ak aktivite ekonomik li separe a pa efikas ditou.

Pran Okap, dezyèm pi gwo vil Ayiti, sant ekonomik ak kiltirèl Nò a. Li apeprè 250 kilomèt de Pòtoprens, e vwayaj la ka pran kat a sis èdtan selon eta wout la ak sezon an. Mòn ki separe yo pa janm gen tinèl, pon oswa lòt wout yon vrè pwojè enfrastrikti ta fè. Rezilta: Nò a, ak plèn fètil li, bon pò natirèl li, Sitadèl Laferyè UNESCO rekonèt, ak bèl kòt lanmè li, prèske koupe ak ekonomi nasyonal la.

Se pa yon pwoblèm jewografi. Se yon pwoblèm envestisman, e li gen yon pri.

Okap ta ka dezyèm motè ekonomik Ayiti. Jodi a, li ka pran jiska sis èdtan pou w rive la soti Pòtoprens. Se pa yon pwoblèm distans. Se yon chwa politik.

Enfrastrikti kòm politik ekonomik

Nan Ecoknowme, nou montre kliyan nou yo sante finansye pa sèlman sa w touche; se kijan valè a sikile nan lavi w. Se menm bagay la pou yon peyi. Enfrastrikti se sistèm san ekonomi an. Lè li bloke oswa li pa egziste nan tout yon rejyon, rejyon sa a pa ka patisipe nan ekonomi an, kèlkeswa resous li genyen.

Rechèch yo klè. Fon Monetè Entènasyonal (FMI) jwenn ke nan ekonomi k ap devlope rapid yo, lè envestisman nan enfrastrikti monte yon pwen PIB, pwodiksyon an monte 1,5% apre kat lane. McKinsey Global Institute estime chak dola ki envesti nan enfrastrikti rapòte $1,50 a $2 aktivite ekonomik nan dis lane. Pou Ayiti, opòtinite a pi gwo toujou, paske nou kòmanse byen ba. Lè 61 nan 140 komin Ayiti pa gen okenn wout asfalte pou rive nan kapital la, sa nou ta genyen lè nou konekte yo pa piti: li ta chanje tout bagay. Nouvo wout ka konekte mache ki izole depi plizyè jenerasyon. Lopital nan depatman ki pa gen sèvis ka soulaje lopital Pòtoprens ki deja debòde.

Kisa 40 milya dola nan enfrastrikti ta ka bati

40 milya dola nan deba nou an se estimasyon ki pi ba pou sa Ayiti te oblije peye, dirèkteman e nan devlopman li pèdi, akoz dèt reparasyon Lafrans te enpoze an 1825. Si lajan sa a te remèt e yo te envesti l nan enfrastrikti, men sa yon pwogram responsab ta ka fè:

  • Tinèl nan mòn ak otowout (12 milya): Fè tinèl travèse mòn santral yo pou vwayaj Pòtoprens–Okap pase de sis èdtan a mwens pase katrevendis minit. Envestisman sa a poukont li ta debloke potansyèl tout Nò a.
  • Lopital rejyonal nan dis depatman yo (8 milya): Konstwi e ekipe dis gwo sant medikal rejyonal. Jodi a, malad nan Sid oblije vin Pòtoprens pou swen espesyalize, yon vwayaj ki touye moun ki pa gen tan ni lajan pou sa.
  • Rezo wout nasyonal (10 milya): Asfalte e antretni 1 200 kilomèt nouvo gwo wout pou konekte 61 komin ki pa gen yon bon wout pou rive nan kapital la. Mache agrikòl, touris ak komès, tout depann de koneksyon sa yo.
  • Ayewopò Okap ak Jeremi (6 milya): Fè ayewopò rejyonal yo tounen vrè ayewopò entènasyonal pou touris ak machandiz. Pòtoprens pa ka sèl pòt Ayiti sou lemonn.
  • Enstitisyon piblik rejyonal (4 milya): Bank, lekòl, biwo pou anrejistre biznis ak sant sèvis leta nan chak rejyon, pou sitwayen pa oblije monte Pòtoprens pou fè senp papye.

Pri pou nou pa fè anyen

Gen yon agiman finansye pou desantralizasyon moun souvan bliye: pri pou bagay yo rete jan yo ye a. Chak ane Pòtoprens rete sèl sant ekonomi an, peyi a peye nan fason ki pa janm parèt nan okenn kont. Enfrastrikti kapital la ap kraze pi vit paske yo pa t janm fè l pou twa milyon moun. Sistèm sante a ap tonbe anba yon demann ki ta dwe separe nan tout peyi a. Pwodiksyon agrikòl rete pi ba pase potansyèl li paske peyizan Nò ak Sid pa ka rive nan mache yo fasilman. Jèn yo kite bon tè andeyò paske pa gen sèvis, pa gen koneksyon, pa gen avni.

Pri sa yo pa ipotèz. Se rezilta nou ka mezire senkant lane envestisman ki konsantre sou kapital la. Kesyon an se pa si Ayiti gen mwayen pou desantralize. Se si Ayiti ka kontinye peye pri pou l pa fè l.

Nò Ayiti gen plèn fètil, yon pò ak dlo fon, sit eritaj UNESCO ak bèl kòt lanmè. Sa ki manke l se wout, lopital, ak yon gouvènman ki wè potansyèl li.

Pozisyon mwen

Mwen travay nan Ecoknowme paske mwen kwè konesans ekonomik se zouti ki pi fò pou moun k ap eseye bati yon pi bon lavi nan sitiyasyon difisil. Sa vre pou peyi tou. Ayiti pa bezwen rebati nan Pòtoprens. Li bezwen bati, petèt pou premye fwa, nan tout dis depatman li yo an menm tan: wout, kouran, lopital, ayewopò, koneksyon, ak yon leta ki prezan kote sitwayen l yo ap viv.

Enfrastrikti pa bèl pou montre. Li pa fè buzz sou rezo sosyal. Men tout lòt envestisman depann de li. Lekòl Fabrice yo bezwen wout pou timoun yo rive. Jaden Jonathan yo bezwen wout pou rive nan mache. Tout sa m ap defann se fondasyon sa lòt fondatè Ecoknowme yo ap defann. Desantralizasyon se pa yon estrateji nan mitan anpil lòt. Se estrateji ki fè tout lòt yo posib.

Deba 40 milya dola a. Gade tout deba a kote fondatè Ecoknowme yo defann chwa yo.

Sous

  1. World Bank · Urban population (% of total), Haiti
  2. World Bank · Access to electricity (% of population), Haiti
  3. World Bank · Individuals using the Internet (% of population), Haiti
  4. World Bank · Haiti overview
  5. International Monetary Fund · World Economic Outlook, October 2014, chapter 3: Is it time for an infrastructure push?
  6. McKinsey Global Institute · Infrastructure productivity (2013)

Ekip Ecoknowme tradwi l soti an angle.

Konsènan otè a
Yvan Lafortune

Yvan se youn nan fondatè Ecoknowme e se direktè estrateji li. Li gen yon lisans nan jesyon ak ekonomi ak yon metriz nan biznis entènasyonal.