Kesyon 40 milya dola a · Pati 2 sou 3

Ayiti te konn bay 60% kafe tout latè. Jodi a, nou enpòte plis pase yon milya dola manje. Sa dwe fini.

Nan ane 1780 yo, Sendomeng te ekonomi agrikòl ki pi pwodiktif sou latè. Jodi a, Ayiti enpòte pi fò manje pèp li manje. Tè a pa chanje. Se envestisman nou fè nan li ki chanje.

Jonathan Salvant · Kofondatè ak direktè jeneral
27 oktòb 2026 · 7 minit lekti11 min pou koute
Pataje
Koute atik sa a
11 min pou koute

Se vwa aparèy ou a ki li l fò. Ou ka koute l an angle oswa an franse.

Yon peyizan k ap keyi grenn kafe wouj ki mi mete nan yon sak

Yon istwa pi fò moun bliye

Mwen vle kòmanse ak yon verite mwen kwè chak moun ki gen rasin ayisyen, e franchman chak moun ki enterese nan istwa ekonomik, ta dwe konnen. Nan ane 1780 yo, koloni fransè Sendomeng nan, sa nou rele Ayiti jodi a, te pwodui apeprè 60 pousan kafe tout latè ak 40 a 50 pousan sik Ewòp te konsome. Se te koloni ki te pi pwodiktif nan tout monn atlantik la. Pi gwo machann Lafrans yo te fè fòtin yo sou sa ti teritwa karayibeyen sa a te pwodui: istoryen yo estime li te reprezante yon tyè oswa plis nan tout komès Lafrans te fè ak lòt peyi. Bòdo, Nant ak Marsèy, ak yon gwo pati richès Lafrans nan 18yèm syèk la, te bati sou travay yo te rache nan zile sa a.

Se pa t agrikilti jan nou konnen l. Se te yon operasyon agrikòl nan nivo endistriyèl, bati sou do 500 000 Afriken yo te mete nan esklavaj, pou pwodui danre ki te nouri e fè ekonomi Ewòp la mache. Pwodiktivite a te ekstraòdinè. Pri moun te peye a, inakseptab. E eritaj li kite pou Ayiti, se yon dezas.

Lè Ayiti te genyen endepandans li an 1804, gwo plantasyon yo te kraze. Pèp ki te fin libere a te reklame tè a, e li te gen rezon. Men chanjman soti nan plantasyon pou rive nan ti jaden pou manje sèlman, plis izolman anbago komèsyal yo, dèt Lafrans te enpoze an 1825, ak enstabilite politik ki te vini apre, fè pwodiksyon agrikòl Ayiti tonbe nan kèk deseni. Yon peyi ki te konn nouri Ewòp enpòte plis pase yon milya dola manje chak ane jodi a.

Mwen travay nan Ecoknowme paske mwen kwè se fè ekonomik ki pou gide desizyon ekonomik. E fè ki montre jan agrikilti Ayiti tonbe, ak potansyèl li genyen, mande yon repons serye.

Tè ki te konn bay 60% kafe tout latè a toujou la. Rivyè yo toujou la. Peyizan yo toujou la. Se envestisman an ki manke.

Kriz agrikòl la an chif

Men kote Ayiti ye jodi a, dapre done Òganizasyon Nasyonzini pou Alimantasyon ak Agrikilti (FAO) ak Bank Mondyal:

tè Ayiti bon pou kiltive, apeprè 11 000 km²
40%
tè Ayiti bon pou kiltive, apeprè 11 000 km²
travayè yo nan agrikilti, pi gwo sektè a
29%
travayè yo nan agrikilti, pi gwo sektè a
depanse chak ane pou enpòte manje
$1 milya+
depanse chak ane pou enpòte manje
peyizan ki sèvi ak machin modèn
<5%
peyizan ki sèvi ak machin modèn
pati agrikilti nan PIB a
20%
pati agrikilti nan PIB a

Kalkil la frape. Ayiti gen tè a, travayè yo ak klima a. Men li depanse plis pase yon milya dola chak ane pou enpòte manje: diri Ozetazini, poul Brezil, lwil sou mache mondyal yo. Chak dola nou depanse sou manje enpòte se yon dola ki kite ekonomi ayisyen an olye li sikile ladan l.

Nan Ecoknowme, youn nan premye bagay nou montre kliyan yo se gade kote lajan yo ap pase anvan yo vire l nan bati richès. Pou peyi a, bòdwo manje enpòte a se youn nan pi gwo twou nan ekonomi an. Se lajan ki ta ka travay lakay, peye peyizan ayisyen, ede moun ki transfòme manje ann Ayiti e bati chèn pwodiksyon ayisyen, men ki ale bay ekspòtatè etranje.

Ti peyizan k ap pote rekòlt yo sou yon kabwèt bèf ap rale
Pi fò travay latè toujou fèt ak men ak bèt. Mwens pase 5% peyizan ayisyen sèvi ak machin modèn.

Istwa kafe a: soti premye nan monn nan rive nan bliye

Kafe se istwa agrikòl ki aprann nou plis, e se pi bèl opòtinite Ayiti. Yo te pote kafe Sendomeng an 1734. An 1788, zile a te bay apeprè mwatye tout kafe moun t ap bwè sou latè. Arabica Typica yo plante nan mòn Ayiti yo te, e li toujou, youn nan pi bon kafe sou latè. Altitid, tè rich ak fason tradisyonèl peyizan yo plante anba pyebwa bay yon kafe ak gou espesyal ki vann chè nan mache kafe espesyalite.

Jodi a, sa Ayiti ekspòte an kafe se yon ti moso nan sa li te konn ekspòte. Debwazman, ewozyon, mank envestisman nan transfòmasyon ak mank chèn ekspòtasyon òganize fè kafe ayisyen pa konte sou mache mondyal la. Men potansyèl la pa chanje. Mòn yo toujou la. Ti peyizan yo toujou plante arabica. Gou ki te fè kafe ayisyen vin lejann nan toujou la.

Starbucks achte kafe nan plis pase 30 peyi sou twa kontinan. Ayiti pa youn nan gwo founisè l yo. Se mache a ki echwe, pa pwodui a. Ak envestisman nan transfòmasyon, sètifikasyon kalite ak enfrastrikti ekspòtasyon, kafe espesyalite ayisyen ta ka rive nan mache chè k ap chèche kafe ki soti yon kote espesyal.

Ayiti pwodui pi bon vetivè sou latè, yon lwil esansyèl ki nan Chanel N° 5. Engredyan pafen ki pi chè a pouse lakay nou. Pi fò Ayisyen pa janm tande pale de li.

Ekspòtasyon moun bliye a: avantaj vetivè Ayiti

Gen yon pwodui agrikòl Ayiti deja domine, e prèske pèsonn pa pale de li. Ayiti se premye pwodiktè lwil esansyèl vetivè sou latè, ak apeprè 50 a 60 pousan tout sa ki pwodui. Vetivè se yon zèb ki gen rasin ki bay yon lwil rich ak yon odè lafimen, ki se baz gwo pafen yo. Li nan Chanel N° 5, nan Gucci Bloom, ak nan plizyè douzèn pafen pi popilè sou latè. Mache mondyal lwil esansyèl la vo plis pase 10 milya dola pa ane e l ap grandi.

Ayiti nan premye plas sa a pa gras a envestisman modèn, men gras a kouraj ti peyizan k ap travay ak metòd tradisyonèl, prèske san okenn sipò leta. Imajine sa yon endistri vetivè òganize e ki gen bon kapital ta ka fè: kowoperativ, distilasyon modèn, sètifikasyon kalite, ak relasyon dirèk ak gwo konpayi pafen entènasyonal yo. Se egzakteman kalite opòtinite Ecoknowme la pou fè moun wè: yon richès ki deja la, men moun ki genyen l pa jwenn enfrastrikti finansye, konesans mache ak kapital òganize pou fè l bay tout valè li.

Kijan yon agrikilti modèn ann Ayiti ta ka sanble

Nan deba 40 milya dola nou an, mwen te defann yon modènizasyon konplè agrikilti a. Men sa envestisman sa a ta dwe genyen:

  • Machin pou 200 000 ti peyizan (10 milya): Traktè, sistèm irigasyon ak materyèl rekòlt pou kominote agrikòl yo. Travay ti moso tè ak zouti nan men pa sèlman pa efikas: li enposib pou grandi konsa.
  • Yon rezo nasyonal kowoperativ (8 milya): Òganize ti peyizan yo nan kowoperativ ase gwo pou yo fè lajan. Yon sèl peyizan pa ka negosye ak Starbucks. Yon kowoperativ plizyè milye pwodiktè kapab.
  • Ekspòtasyon kafe ak kakawo bon kalite (5 milya): Izin transfòmasyon, sètifikasyon pou kafe espesyalite, ak relasyon dirèk ak achtè ki peye chè. Arabica ayisyen ka vann $15 a $25 pou chak liv nan mache espesyalite, olye $1 a $2 kòm machandiz senp.
  • Transfòme manje lakay (8 milya): Sispann ekspòte danre bwit, kòmanse ekspòte pwodui fini. Transfòmasyon kenbe plis valè anndan peyi a.
  • Edikasyon teknik agrikòl (4 milya): Fòme yon nouvo jenerasyon agwonòm, espesyalis tè ak antreprenè agrikòl: 5 000 teknisyen kalifye chak ane ta transfòme sektè a nan yon jenerasyon.
  • Irigasyon nan plèn Latibonit (5 milya): Rivyè Latibonit se pi gwo sous dlo dous Ayiti, e plèn nan se youn nan tè ki pi fètil nan Karayib la. Yon bon sistèm irigasyon ta debloke yon potansyèl nou pa itilize jodi a.

Rezon finansye pou envesti nan agrikilti

Ann mete sa nan langaj finansye nou sèvi chak jou ak kliyan nou yo. Ayiti depanse plis pase yon milya dola chak ane pou enpòte manje. Se lajan k ap soti: li pa kreye travay lakay, li pa bati endistri lokal, li pa bay taks. Se depans pou konsome, se pa envestisman.

Yon agrikilti modèn ki ta koupe enpòtasyon manje an de ta kenbe plis pase 500 milyon dola chak ane ann Ayiti. Lajan sa a sikile: li peye peyizan, ki achte nan mache lokal, ki anplwaye travayè lokal, ki peye taks lokal. Nan yon ekonomi k ap devlope, yo souvan estime chak dola ki rete lakay konsa fè 1,5 a 2,5 dola aktivite. Pou ekspòtasyon, opòtinite a pi gwo toujou: kafe espesyalite, vetivè, kakawo, fwi twopikal ak manje transfòme ansanm ta ka rive 1,5 a 2 milya dola pa ane nan kenz lane envestisman san rete.

Se pa nostalji. Se fè richès nou genyen travay. Ayiti gen tè a, klima a, travayè yo ak istwa a. Sa ki manke se kapital, òganizasyon ak aksè nan mache. Se yon pwoblèm ki gen solisyon.

Souverènte manje pa sèlman yon lide politik. Se yon estrateji finansye. Yon peyi ki pwodui pwòp manje l kontwole pri l, chèn pwodiksyon l ak avni ekonomik li.

Sa mwen kwè

Chak jou nan Ecoknowme, mwen chita fas a fas ak kliyan, anpil ladan yo se imigran ayisyen, k ap fè plizyè travay pou voye lajan lakay. Dapre Bank Mondyal, Ayisyen ki aletranje te voye apeprè 3 milya dola lakay an 2018, prèske yon tyè PIB peyi a. Se yon gwo zak solidarite. Se yon siy tou ki montre jan ekonomi Ayiti pa rive bay pwòp pèp li ase revni.

Envesti nan agrikilti pa t ap rezoud tout bagay. Men li t ap korije youn nan pi gwo echèk ekonomi Ayiti: tè a pa ka nouri moun k ap viv sou li, alewè pou l pote lajan ekspòtasyon. Lè peyizan touche ase pou yo rete sou tè yo, yo pa monte Pòtoprens vin ajoute sou presyon vil la. Lè Ayiti pwodui e transfòme pwòp manje l, milya dola nou depanse pou enpòte a rete lakay. Lè kafe ayisyen rive nan Starbucks, peyizan ayisyen pran yon pati nan pri chè monn nan deja ap peye a.

Ayiti te deja nouri lemonn. Tè a pa bliye kijan pou l fè l. Sa li bezwen kounye a se envestisman pou fè l sonje: materyèl modèn, mache òganize, moun ki fòme, ak enfrastrikti finansye pou fè rekòlt yo tounen richès nasyonal ki dire. Se envestisman sa a mwen ta fè, e mwen kwè done yo apiye l nèt.

Deba 40 milya dola a. Gade tout deba a kote fondatè Ecoknowme yo defann chwa yo.

Sous

  1. Food and Agriculture Organization of the United Nations · FAOSTAT country data, Haiti
  2. World Bank · Haiti overview
  3. World Bank · Personal remittances received, Haiti
  4. World Bank · Agriculture, value added (% of GDP), Haiti

Ekip Ecoknowme tradwi l soti an angle.

Konsènan otè a
Jonathan Salvant

Jonathan se youn nan fondatè Ecoknowme e se direktè jeneral li. Li gen yon lisans nan kontabilite ak administrasyon biznis ak yon metriz nan finans antrepriz.